Baba Yaga in de Wereld van de Kunst Dubai

23.07.2019

Irina, waarom gebruikt u het beeld van Baba Jaga in een modern kunstproject en dan nog in een van internationale standaard?

Toen ik een klein meisje was, maakten volwassenen ons vaak bang met Baba Jaga. Mogelijk gebeurt dat vandaag de dag nog vaak. Naarmate ik ouder werd en me in de kunstwereld verdiepte, begon ik me te interesseren in de meest uiteenlopende thema’s, waaronder mythologie en geschiedenis en vooral dan de Russische. Ik kwam veel verrassende feiten te weten die erg verschilden van wat we op school geleerd hadden. Het beeld van Baba Jaga in mijn werk is niet zomaar tot stand gekomen. Ik begon te denken over een enorm contrast: wie was Baba Jaga voor onze verre voorouders en hoe werd haar beeld tijdens de laatste eeuwen overgeleverd na de introductie van het christendom in Kievskaja Roes. Het beeld van de wijze heks, genezer, lerares en beschermster van kinderen en de geboorte werd veranderd naar een beeld van een bloeddorstige, mensenetende oude vrouw die kinderen bakt in haar oven. Volgens mij vinden veel angsten hun oorsprong in onwetendheid. En in dit geval plaveide de verloren kennis over het leven van vroegere generaties de weg voor roddels en verschrikkelijke verhalen. We zijn gewoon vergeten dat tot aan het einde van de 19e eeuw “bakken” in deeg op een speciale manier in de oven op een lage temperatuur een oude en erg efficiënte methode was voor de genezing van verschillende ziekten. Het is mogelijk dat oude geneespraktijken die geleid hebben tot dergelijke verschrikkelijke verhalen een afzonderlijk thema worden in mijn toekomstige werken. Het is erg interessant.

Na een paar onderzoeken ben ik tot de conclusie gekomen dat het verlies van kennis over de manier van leven en de ervaringen van onze voorouders de reden waren voor een enorme hoeveelheid verkeerde voorstellingen van onze geschiedenis. Ook de essenties van mythologische beelden die essentiële nationale archetypes en bronnen van oude volksgeloven zijn. Het imago van Baba Jaga heeft ook geleden. De strenge, maar rechtvaardige meesteres, de lerares die een belichaming was van de kracht van de vrouwelijke energie, werd een gemene oude vrouw. In de patriarchale, christelijke maatschappij was er geen plaats voor sterke vrouwelijke persoonlijkheden.

Ik wilde op zijn minst iets doen om deze historische onrechtvaardigheid recht te zetten, de goede naam van Baba Jaga te herstellen en in zekere zin haar hulp in te roepen om interesse te kweken in de oude Russische cultuur en de uniekheid en rijkdom ervan. Ik vind dat mensen hun “wortels” niet mogen verliezen of zich ervan mogen ontdoen. Historische ervaringen, of die nu goed of slecht waren, geven ons kracht en een zekere basis waarop we het heden en de toekomst bouwen. Bovendien leidt mijn project tot een bredere visie en een kritische reflectie over verschillende fenomenen en feiten. Het thema van het sprookje kan daarom een uitstekend voorbeeld worden dat met één enkel draadje verbonden is met de volksmythologie en kan leiden tot erg interessante conclusies die de wijdverspreide vooroordelen en stereotypes tegenspreken. 


Vertel eens iets meer over uw nieuwe installatie. In december 2017 heeft Baba Jaga al als een modern kunstonderwerp deelgenomen aan een tentoonstelling in Miami. En nu dus in Dubai. Waarom juist die locaties en welke veranderingen heeft het project ondergaan? 

Het eerste project in de VS is niet zomaar tot stand gekomen. De huidige populaire superhelden die kinderen te zien krijgen in tekenfilms en in de cinema, zijn hoofdzakelijk “geboren” in Amerika. Hun doelen zijn het kwaad te bestrijden en de zwakken en de armen te beschermen. Op het vlak van de geschiedenis zijn dit erg “jonge” personages, die vaak toevallig, met behulp van technologie of experimenten (waaronder ook mislukte) hun krachten gekregen hebben. In de film “Justice League” zegt Batman zelfs dat zijn kracht “in het geld” schuilt. Deze helden weerspiegelen de waarden die de Amerikaanse populaire cultuur in de wereld heeft gebracht. En wie is Baba Jaga nu eigenlijk? Ook zij is op haar manier een unieke “superheld”, maar dan wel een erg oude. Ze is een van de bijzondere mythologische personages die beschikken over zowel wijsheid, als een superkracht en een overgevoeligheid voor begrippen zoals rechtvaardigheid. Bovendien is ze ook een lerares, wat betekent dat ze niet enkel helpt om het goede te doen, maar ook haar waardevolle kennis aanleert en onderwijst. Zelfs de Russische bogatyrs (die qua soort analoog zijn met de huidige superhelden) komen bij haar om advies en steun. Ik wilde het Amerikaanse en internationale publiek de kans geven kennis te maken met onze oude superheldin, die beschikt over dezelfde krachten als de huidige superhelden en die tegelijkertijd veel beter is dan zij, wanneer het aankomt op het niveau van ervaring en magische krachten. Slechts weinig mensen in het buitenland weten wie Baba Jaga is en de tijd is gekomen om die situatie recht te zetten. Ik vind het echt leuk dat het Amerikaanse publiek het personage leuk vindt, dat er veel interesse voor bestaat, dat het zelfs een hype geworden is en dat er nu een standbeeld van Baba Jaga te vinden is op een promenade in een van de meest prestigieuze buurten van Miami. 

Het eerste project was het eerste in zijn soort. Het doel van de deelname aan de Miami Art Week was de introductie van het personage, het archetype Baba Jaga, aan het internationale publiek, de demonstratie van de krachtige, positieve eigenschappen van de “Russische ziel” en de enorme mogelijkheden voor interculturele communicatie. Men dient op te merken dat het publiek ons meer dan hartig ontving, veel vragen stelde over het personage en de doelen van de installatie. In Dubai hebben we zelfs een nog moeilijker en veelzijdiger project gehouden, dat de naam “Culturele code, nr. 007 (643 RUS)” kreeg. De benaming spreekt voor zichzelf: de culturele code wordt gevormd door generaties en cijfercodes, die behoren aan landen, zijn een fenomeen van het recentste tijdperk. 

Voor mij is dat kunstproject een manifestatie van de onderbewuste wens van de Russische mens om de kennis over zijn oude geschiedenis en cultuur opnieuw leven in te roepen. Zonder die basis beschikken we niet over de belangrijkste link die ons niet alleen in staat stelt de ervaring van onze voorouders te gebruiken, maar die ook inspiratie geeft aan de huidige generatie. 

Door een mengeling van oude en moderne symbolen wil ik tonen dat er vandaag de dag geen enkele cultuur op zichzelf bestaat, maar dat elke cultuur deel uitmaakt van een “maatschappij” van verschillende beschavingen en van een historisch proces. Ik geloof niet dat een cultuur een andere mag domineren. Het is goed wanneer er diversiteit bestaat en de mogelijkheid om van elkaar te leren. De productiefste projecten zijn meestal diegene die de verwezenlijkingen van het verleden of de nationale eigenschappen niet ontkennen en die de volledige rijkdom aan culturele codes van overal te wereld respecteren. Onze Russische culturele code is ook uniek, wat ik probeer te tonen via kunstbeelden. Die code is heel oud en bestaat uit veel lagen en als we die leren, kunnen we enorm veel bevrediging krijgen, en er wijsheid en inspiratie uit putten. Ik wil aantonen dat de oude Russische cultuur erg waardevol is, niet alleen voor diegenen die zichzelf identificeren met het Russische volk, maar ook in de context van de wereldgeschiedenis en -cultuur. 

Dubai is het economisch centrum van de Arabische wereld, die qua levens- en geloofsfilosofie erg verschilt van de Russische en Westerse cultuur. Op zichzelf is dat een erg bijzondere filosofische “pool”, waar de traditionele waarden (waaronder de religieuze) en de nieuwste verwezenlijkingen van de moderne beschaving vermengd worden en niemand ziet daar tegenstrijdigheden in. Daarom hebben we precies zo’n project gedaan. Met het oog op de toekomst, kan ik zeggen dat Baba Jaga in elk opzicht permanent zal verschijnen in een nieuwe gedaante en met nieuwe taken. 

Deze keer wordt Baba Jaga voor het publiek gebracht in een zuivere witte kleur. Het wit is een symbool voor reinheid, het zedelijke ideaal, spiritualiteit en waarheid. In een van de sprookjes van “Duizend-en-een nacht” wordt wit “de beste kleur” genoemd. Er kunnen parallellen worden opgemerkt met “witte magie”, “witte toverkunst”, enz. Op die manier geeft de kleur een verklaring over het lot van Baba Jaga die op wacht staat voor het goede, zowel in de fysieke wereld als in de religieuze.

Het bankje, waarop Baba Jaga zit, is bedekt met runeopschriften. In die opschriften zitten er woorden gecodeerd, die genomen zijn uit de volksmythologie en die een deel van de Russische culturele code vormen. De moderne technologie helpt bij de ontcijfering van de opschriften: voor het project is er een speciale applicatie uitgewerkt. Na het downloaden kan de QR-code op het bankje gescand worden om de betekenis van het opschrift te weten te komen en is er ook een met dit woord geassocieerde kunstinterpretatie beschikbaar van de auteur. De kunstige “woordbeelden” zijn gevormd uit symbolen, zowel oude als moderne. 

Het bankje zelf is bedekt met goud, wat verwijst naar de oudste zonnecultus die centraal staat in veel oude culturen en die symbool staat voor de enorme waarde van alle kennis en ervaringen die verzameld zijn door de mensheid en het belang van communicatie tussen mensen met het oog op creaties. Op de installatie zijn er ook kleine beeldhouwwerken te vinden in de vorm van smartphones. Op de schermen ervan staan delen van heilige kennis “bevroren” aan de hand van combinaties van runen, elementen van de traditionele Russische stijl en moderne communicatiesymbolen. Deze objecten zijn een soort moderne “beschermingen tegen Baba Jaga” die de bescherming en de ontdekking van het potentieel van de ene of andere levenssfeer mogelijk maken. Moderne mensen ontvangen op hun smartphone meer informatie dan via om het even welke andere bronnen en juist daarom is deze gekozen als “drager” en overbrenger van de berichten van de auteur. Via de smartphone wordt er informatie gegeven over het buitengewone belang van de vereniging van het nationale en het mondiale, het oude en het moderne, het mystieke en het rationele.

Waarom gebruikt u runen in uw project? De meeste mensen associëren runen met de geschiedenis van de Germaanse en Scandinavische stammen. 

De toeschrijving van het runenschrift aan uitsluitend Germaanse en Scandinavische stammen is een stereotypering. In werkelijkheid werden runen gebruikt in Kievskaja Roes, in Centraal-Azië, in de Kaukasus en in Siberië. Hoewel het thema al meer dan een eeuw actief bestudeerd wordt, bestaat er in de academische wereld een grote controverse over de verschillende aspecten ervan. Nieuwe archeologische ontdekkingen brengen ook correcties met zich mee. Toen ik nadacht over hoe ik de aandacht van het publiek kon vestigen op het thema van de Russische cultuur en geschiedenis, ben ik beland bij het runenschrift dat tot op de dag van vandaag niet alleen als een van de grootste mysteries beschouwd wordt, maar dat ook een teken is van het hoge niveau van kennis waarover het oude volk dat de basis voor onze natie legde, beschikte. 

Vandaag de dag is het al geen geheim meer dat de Russische geschiedenis verdraaid en herschreven werd. Lang voor Cyril en Methodius hadden onze voorouders al hun eigen unieke schrift waarvan er archeologische en gedocumenteerde bewijzen zijn. Dat schrift werd door de Russische academicus V.А. Chudinov “runitsa” (runenschrift) genoemd. Het is mogelijk dat het Slavische runenschrift veel ouder is dan zijn Europese “tegenhangers”. 

Tot voor kort werd er gedacht dat de oude Slaven geen eigen schrift hadden, hoewel bewijzen uit historische bronnen dat tegenspreken.

De Duitse chronist Thietmar van Merseburg bijvoorbeeld maakt in zijn beschrijving van de Slavische heidense kerk in Rethra (gewijd aan de god Radegast) vermeldingen van idolen aan de hand van runen die niet van Germaanse afkomst zijn. De Arabische ontdekkingsreiziger en geograaf Al-Masudi vermeldt in zijn werken een Slavische kerk waarvan de muren versierd zijn met een bijzonder schift. Een andere oosterse reiziger, Ibn Fadlan, heeft het in zijn beschrijving van de begrafenisceremonie van een bekende krijger over grafzuilen met gedenkopschriften. Er is zelfs een klein fragment bewaard van een Slavische brief van voor Cyril, het legendarische Nedimov-opschrift dat gekopieerd is door de chronist Ibn al-Nadim. De bevestiging van het bestaan van een brief van voor Cyril kan ook gevonden worden in de oude Slavische folklore. In het liedje “Sud Ljubushi” dat onze tijd bereikt heeft op een blad papier van de 9e eeuw werd er gesproken over “bureaus van de wetgeving”, oude platen met wetten erop, dankzij dewelke er aan rechtspraak kon gedaan worden.

In de bibliotheek van Anna Jaroslavna, de dochter van Prins Jaroslav de Wijze van Kiëv, bevonden er zich boeken die geschreven waren in een Russisch runenschrift van voor Cyril. Toen ze uitgehuwelijkt werd aan de koning van Frankrijk, nam ze als deel van haar bruidsschat de meest waardevolle boeken en manuscripten van het oude Rusland, waaronder oude runenschriften, mee naar het Franse Koninkrijk. 

Uit de kronieken was het duidelijk dat er in Kievskaja Roes geschreven werd op boomschors. In onze tijd zijn er ook handvesten op boomschors gevonden en ontcijferd uit verschillende plaatsen in Rusland. Het gaat om officiële documenten, lijsten, wetenschappelijke oefeningen, tekeningen, persoonlijke nota’s die het meest uiteenlopende lexicon bevatten, van liefde tot obsceniteiten. Dit betekent dat het niveau van de geletterdheid en de verspreiding van het schrift in Kievskaja Roes lang voor Cyril en Methodius veel hoger lag dan in veel andere staten. 

Er zijn bewijzen van runen uit de Altaï-regio die ontdekt zijn tijdens een onderzoek naar de mensen tijdens de “grote volksverhuizing”. Door de Noorse etnograaf, Thor Heyerdahl, zijn de oudste runen in de Kaukasus gevonden. Er kunnen Orkhon-Yenisei-runen onderscheiden worden die door de wetenschapper Messerschmidt tijdens zijn reis door Siberië op bevel van Peter de Grote in 1719 tot 1727 gevonden zijn en dan tegen het einde van 1893 door de Deense wetenschapper Thomsen ontcijferd zijn. 

Daardoor zijn de locaties van het gebruik van runen en de omvang van hun variaties tot op de dag van vandaag nog niet voor 100% vastgesteld en zijn de Scandinavische runen bekender, omdat ze doordat ze nieuwer zijn, beter bewaard zijn en om het op modernere wijze te zeggen meer "gepromoot" worden. 

Vandaag de dag worden runen beschouwd als erg belangrijke symbolen en worden ze gebruikt om invloed uit te oefenen op de omringende ruimte, net zoals amuletten voor voorspellingen en communicatie met “hogere krachten”. Een van de functies van Baba Jaga als mythologische figuur is de instandhouding van de communicatie tussen onze fysieke wereld en de onzichtbare metafysische en de instandhouding en overlevering van heilige kennis aan de volgende generaties. Ik heb me ingebeeld dat Baba Jaga voor dat doeleinde runen zou kunnen gebruiken en daarom heb ik besloten om mijn “boodschap” aan de hand van runen te coderen. Die technologie die wordt aangewend in het project helpt bij de integratie.    

Waarom worden er in het project globale communicatiesymbolen gebruikt? Het merendeel ervan heeft te maken met internettechnologieën die over geen “nationaliteit” beschikken en zich boven de cultuur bevinden. 

Al sinds het prille begin van de mensheid gaat de mens hand in hand met symbolen. In de loop van het ontwikkelingsproces van de civilisatie zijn ze ook geëvolueerd. En tegenwoordig duiken er nieuwe tekens, symbolen en logo’s op die symbool staan voor verschillende begrippen, functies of die bedrijfsmerken voorstellen. We kunnen zelfs stellen dat in de wereld van vandaag de archaïsche, pictografische traditie nieuw leven ingeblazen krijgt. 

De hoeveelheid dagelijks gebruikte symbolen is gewoon ongelooflijk en veel ervan zijn aan de hand van een interessante geschiedenis tot stand gekomen. Het moderne symbool voor "Bluetooth" bijvoorbeeld is een combinatie van runen met de letters "Н" en "В". Deze compositie bevat een historische verwijzing naar de Deense koning Harald Blåtand die heerste in de 10e eeuw. Wegens zijn liefde voor bosbessen kreeg hij de bijnaam "Blauwtand". Het is een erg interessante legende hoewel ik geen informatie gevonden heb over het feit waarom een draadloze technologie genoemd is ter ere van een koning die duizend jaar geleden leefde. Maar het feit dat er oude symbolen en personages gebruikt worden voor de benaming van een nieuwe technologie wekt nieuwsgierigheid op en bevestigt dat we inspiratie blijven putten uit het verleden. 

In mijn project heb ik oude en moderne symbolen gecombineerd om het belang van continuïteit en de unificatie van de nieuwste verwezenlijkingen, kennis en ervaring uit het verleden aan te tonen. Aan de hand van coderingen met behulp van runensymbolen wordt er een nieuwe ruimte van gedachten en een kunstinterpretatie gecreëerd die het nationale en globale, het archaïsche en het moderne en het mystieke en rationale vermengen.    

Tijdens het proces van de tentoonstelling is er een sociologische enquête uitgevoerd. Wat was het doel daarvan?

Het doel van de enquête was om een algemene indruk te krijgen van het feit of er al dan niet een bevestiging van het begrip “universele waarden” bestaat, aangezien we dat begrip vaak horen. Universele (of gewoon menselijke) waarden vinden hun oorsprong in het proces van menselijke handelingen en percepties en van de subjectieve waardering van de meest uiteenlopende aspecten van het bestaan. De waarden kunnen materieel en spiritueel zijn, maar ze bepalen (manifesteren) in elk geval de mens, wat betekent dat ze in de loop van de tijd kunnen veranderen en transformeren. Tegelijkertijd zijn er belangrijke waardevolle mijlpalen die hun actualiteit tijdens verschillende tijdperken en bij verschillende volkeren niet verliezen.

Aangezien ik in het project woorden gebruik die onderverdeeld kunnen worden in de categorie van universele waarden, leek het mij interessant te onderzoeken hoe dezelfde begrippen geïnterpreteerd worden door vertegenwoordigers van verschillende culturen. 

Het goede, de wereld, het vaderland, de held – elke dag tentoonstellingen – dat is mijn uniek antwoord en mijn eigen minizoektocht. Ik ben uiteindelijk van plan een onderzoek te voeren, waarvan de resultaten de basis kunnen vormen voor een afzonderlijk project.

Het is interessant dat het publiek de eerste drie woorden goed begreep, maar dat het woord “held” vragen opriep (waarom het gebruikt werd). Helden worden traditioneel beschouwd als persoonlijkheden (reële of mythische) die morele en ethische gidsen zijn alsook een voorbeeld voor de opgroeiende generatie. Het was interessant om te fantaseren over wie die helden van onze tijd nu precies zijn. Vroeger waren het patriotten, oorlogshelden, piloten en kosmonauten, mecenassen, asceten, martelaren en heiligen. Nu is alles erg in de war geraakt. Het begrip heeft volgens een aantal sociologen in elk geval zijn waarde verloren.

Het is interessant meer te weten te komen over de technologische oplossing die gebruikt wordt in het project. Wat houdt die oplossing in en wat is het doel ervan?

Het gebruik van moderne technologieën in het kunstwerk heeft het mogelijk gemaakt de grenzen ervan te verleggen van de tentoonstellingsruimte tot de mogelijkheden van de virtuele realiteit. Het hele team heeft inspanningen geleverd om dit uiterst belangrijke deel van het project tot leven te roepen. Er is een speciale applicatie uitgevonden en uitgewerkt. Elke bezoeker die een smartphone heeft, kan de app Gala-magic downloaden en met behulp ervan de QR-codes lezen die verborgen staan op het bankje. Als de smartphone over de QR-code bewogen wordt, wordt de ontcijfering van de woorden die op het bankje in de vorm van runen geschreven staan, zichtbaar, alsook de interpretatie van de auteur in de vorm van verklaringen. Op het bankje staan er genoeg codes, zodat elke bezoeker zich kan onderdompelen in verschillende denkniveaus van het kunstproject en verklaringen kan vinden die hem goed in de oren klinken.

En nog een andere unieke en slimme technologische oplossing stelt elke gebruiker die deelneemt aan het sociologisch onderzoek ertoe in staat een herinnering aan het project te bewaren en een deel van de virtuele realiteit met zich mee te nemen. Voor dit doel zijn er als cadeau speciale “media-T-shirts” ontworpen met een uniek ontwerp en een ingebouwde QR-code. Wanneer de smartphone de code op het T-shirt scant, doet de app de prent “tot leven komen” en wordt het verhaal van Baba Jaga van de moderne tijd verteld.